مكنيل وزيرمختار وقت انگليس در جريان محاصرهء هرات و بعد از قطع روابط ايران و انگلستان در آن زمان . ( 182 ) - اشاره به جريان ميرزا هاشم خان نورى و عيال اوست ؛ امّا در آن ماجرا كسى رسما توقيف و حبس نشد ؛ تنها عيال ميرزا هاشم خان به دستور دولت به خانهء پدرش منتقل گرديد و اجازهء خروج از آنجا را نيافت ؛ سفارت انگليس به عنوان توقيف و حبس وى به اين اقدام دولت ايران اعتراض نمود . ( 183 ) - تاريخ ايران دورهء قاجار ، تأليف كلمنت ماركام انگليسى ، ترجمهء ميرزا رحيم فرزانه ، به كوشش ايرج افشار ، نشر فرهنگ ايران ، تهران ، 1367 ، صص 150 - 149 . ( 184 ) - جنگ ايران و انگليس ، صص 53 - 52 . ( 185 ) - تاريخ روابط سياسى ايران و انگليس ، ج 2 ، ص 688 . ( 186 ) - منباب مثال به شرح جريان لشكركشى كهندل خان به هرات ، و اقدامات ميرزا آقا خان در 1268 - پس از قتل ميرزا تقى خان اميركبير و صدارت ميرزا آقا خان - رجوع كنيد . ( 187 ) - اشاره است به « قرارنامهء دولت عليه با شيل صاحب وزيرمختار انگليس در باب هرات » به تاريخ پانزدهم ربيع الاول 1269 ، به متن همين كتاب مراجعه فرمائيد . ( 188 ) - تاريخ روابط سياسى ايران و انگليس ، ج 2 ، صص 693 - 690 . ( 189 ) - شرح مفصل لشكركشى انگليس به جنوب ايران ، و نيز تاريخچه‌اى از اختلافات ايران و انگليس بر سر هرات كه البته هردو مورد كاملا يك طرفه ارزيابى شده‌اند ، توسط كاپيتان هنت انگليسى كه خود در اين جنگ شركت داشت نوشته شده و مرحوم حسين سعادت نورى آن را ترجمه نمود كه ابتدا به صورت يكى از ضمايم سال سوم مجلهء يادگار چاپ شد و در سال 1362 با عنوان « جنگ ايران و انگليس » توسط انتشارات دنياى كتاب منتشر گرديد . ( 190 ) - تاريخ روابط سياسى ايران و انگليس ، ج 2 ، صص 700 - 694 . ( 191 ) - همان ، صص 713 - 712 . ( 192 ) - همان ، ص 717 ، به نقل از عين الوقايع . ( 193 ) - همان ، ص 717 ، به نقل از عين الوقايع . ( 194 ) - افغانستان در مسير تاريخ ، ص 586 . ( 195 ) - تاريخ روابط سياسى ايران و انگليس ، ج 2 ، ص 739 . ( 196 ) - افغانستان در مسير تاريخ ، صص 588 - 587 . ( 197 ) - تاريخ روابط سياسى ايران و انگليس ، ج 2 ، صص 719 - 718 ، به نقل از جلد دهم روضة الصفا . ( 198 ) - ميرزا محمد خان قوام الدوله پسر ميرزا محمد تقى قوام الدوله آشتيانى از مستوفيان معروف ايران بود . ميرزا محمد خان قوام الدوله پدربزرگ وثوق الدوله و قوام السلطنه بود . ( 199 ) - تاريخ روابط سياسى ايران و انگليس ، ج 2 ، ص 713 . ( 200 ) - از جمله كارهاى رالينسون در افغانستان كندن درهاى مقبرهء سلطان محمود غزنوى در غزنه به هنگام تخليهء افغانستان از قشون انگليس بعد از ماجراى قتل عام سربازان انگليسى پادگان كابل در 1841 بود . رالينسون به دستور فرمانفرماى هندوستان با اين عنوان كه درهاى مقبرهء سلطان غزنوى متعلق به بتكدهء سومنات در هند بوده و سلطان محمود آنها را از هند آورده بود ، درهاى مقبرهء مزبور را كنده و با خود به هندوستان برد و تسليم مقامات انگليسى ما فوق خود نمود ! ( تاريخ روابط سياسى ايران و انگليس ، ج 2 ، ص 722 ) . ( 201 ) - تاريخ روابط سياسى ايران و انگليس ، ج 2 ، ص 731 . ( 202 ) - همان ، ص 733 ، به نقل از نامهء رالينسون به لرد جان راسل وزير امور خارجهء وقت انگليس ، به تاريخ 23 مه 1860 . ( 203 ) - همان ، ج 2 ، حاشيه ص 731 ، و ج 3 ، ص 843 . ( 204 ) - به روايتى تلفات سپاه ايران در مرو سى هزار نفر بود كه از اين تعداد گروه كثيرى به قتل رسيده و بقيه